Reforma prawa rodzinnego w Polsce i Hiszpanii 2026. Który model lepiej chroni dobro dziecka?

W całej Europie coraz głośniej mówi się o zmianach w prawie rodzinnym i ochronie dzieci przed przemocą. Szczególne emocje budzą obecnie dwa projekty reform — przygotowywany w Polsce oraz procedowany właśnie w Hiszpanii.

Choć oba państwa deklarują działanie w interesie dzieci, proponowane rozwiązania opierają się na zupełnie innych założeniach dotyczących:

• bezpieczeństwa dziecka,
• kontaktów z rodzicami po rozstaniu,
• przemocy psychicznej,
• roli sądu rodzinnego,
• znaczenia głosu dziecka.

Dla organizacji działających na rzecz ochrony dzieci, jest to niezwykle ważna debata. To właśnie dziś kształtowane są rozwiązania, które w przyszłości mogą wpływać na tysiące dzieci doświadczających konfliktów rodzinnych, przemocy domowej czy wtórnej przemocy instytucjonalnej. 
Przeanalizowalismy oba projekty, opiniując i zgłaszając uwagi do polskiego projektu a teraz zestawiliśmy projekt polskich propnowanych zmian w prawie, hiszpańskich propozycji z zaleceniami GREVIO, ONZ oraz Kartą praw człowieka i Kartą praw dziecka. 

Hiszpania: bezpieczeństwo dziecka ponad utrzymaniem kontaktów

Hiszpański rząd skierował do parlamentu projekt reformy ustawy LOPIVI dotyczącej ochrony dzieci przed przemocą. Reforma już teraz jest określana jako jedna z najbardziej radykalnych zmian prawa rodzinnego w Europie.

Najważniejsze założenia projektu obejmują:

• zakaz stosowania tzw. syndromu alienacji rodzicielskiej (SAP),
• obowiązek wysłuchania dziecka niezależnie od wieku,
• konieczność badania przyczyn, gdy dziecko odmawia kontaktu z rodzicem,
• ograniczenie automatycznego stosowania pieczy naprzemiennej,
• łatwiejsze zabezpieczanie dzieci w sytuacjach podejrzenia przemocy,
• większy dostęp dzieci do pomocy psychologicznej.

Hiszpański model opiera się przede wszystkim na założeniu, że:

dziecko powinno być chronione nawet wtedy, gdy ryzyko przemocy nie zostało jeszcze całkowicie potwierdzone.

W praktyce oznacza to przesunięcie ciężaru systemu rodzinnego z ochrony więzi rodzinnych na ochronę bezpieczeństwa dziecka.

Polska reforma prawa rodzinnego – nacisk na współrodzicielstwo

Projekt reformy przygotowywany w Polsce skupia się głównie na:

• wzmacnianiu pieczy współdzielonej,
• rozwijaniu opieki naprzemiennej,
• priorytetu utrzymywaniu relacji dziecka z obojgiem rodziców po rozstaniu,
• przeciwdziałaniu izolowaniu jednego z rodziców od dziecka.

Założeniem reformy jest przekonanie, że dziecko powinno mieć możliwość utrzymywania regularnej relacji z mamą i tatą również po zakończeniu związku rodziców.

Jednocześnie pojawiają się pytania:

• co w sytuacji, gdy tak zwany "konflikt między rodzicami" jest w rzeczywistości przemocą psychiczną i postseparacyjną? 
• czy dziecko zawsze powinno utrzymywać kontakt z każdym rodzicem, nawet w sytuacji istnienia przemocy? 

To właśnie te pytania są dziś najważniejsze z perspektywy dobra dziecka.

Co mówią GREVIO, ONZ i standardy praw dziecka?

Międzynarodowe organizacje zajmujące się ochroną dzieci i przeciwdziałaniem przemocy od kilku lat coraz mocniej podkreślają, że:

• dzieci doświadczające przemocy psychicznej również są ofiarami przemocy,
• sądy rodzinne nie mogą ignorować głosu dziecka,
• bezpieczeństwo dziecka powinno być nadrzędne,
• konflikty rodzinne mogą prowadzić do wtórnej traumy dzieci.

GREVIO i Konwencja Stambulska

GREVIO — organ monitorujący wykonywanie Konwencji Stambulskiej — wielokrotnie wskazywał, że:

• przemoc domowa powinna być szczegółowo analizowana w sprawach rodzinnych,
• dziecko nie może być zmuszane do kontaktu z osobą, której się boi,
• pojęcie "alienacji rodzicielskiej" bywa wykorzystywane do podważania zgłoszeń przemocy.

W praktyce oznacza to, że model hiszpański jest bliższy aktualnym rekomendacjom GREVIO niż projekt polski.

ONZ i prawa dziecka

Konwencja ONZ o prawach dziecka wskazuje jednocześnie na:

• prawo dziecka do ochrony przed przemocą,
• prawo dziecka do wysłuchania,
• prawo dziecka do utrzymywania relacji z rodzicami.

I właśnie pomiędzy tymi wartościami powstaje dziś największy konflikt współczesnego prawa rodzinnego.

Bo co zrobić w sytuacji, gdy:

• dziecko chce ograniczyć kontakt
• zgłasza lęk przed rodzicem
• doświadcza przemocy psychicznej
• stanowi narzędzie przemocy postseparacyjnej rodzica przemocowego względem rodzica bezpiecznego 
• znajduje się w konflikcie lojalnościowym

To są pytania, na które europejskie systemy prawne próbują dziś znaleźć odpowiedź.

Dobro dziecka czy prawa rodziców?

W debacie publicznej bardzo często mówi się o:

• prawach ojców,
• prawach matek,
• pieczy naprzemiennej,
• kontaktach,
• alienacji rodzicielskiej.

Zbyt rzadko jednak centrum tej dyskusji stanowi samo dziecko.

Tymczasem dobro dziecka to nie tylko:

• utrzymywanie kontaktów,
• formalna równość rodziców,
• podział czasu opieki.

Dobro dziecka to przede wszystkim:

• bezpieczeństwo emocjonalne,
• poczucie stabilności,
• brak lęku,
• ochrona przed przemocą,
• możliwość budowania zdrowych relacji,
• wysłuchanie głosu dziecka bez wywierania presji.

Co pokazują badania naukowe?

Współczesne badania z zakresu psychologii dziecięcej, psychiatrii, neurobiologii traumy oraz prawa międzynarodowego coraz wyraźniej pokazują, że dla prawidłowego rozwoju dziecka kluczowe znaczenie ma nie sama formalna relacja z obojgiem rodziców, lecz przede wszystkim jakość, stabilność i bezpieczeństwo tej relacji.

Prof. Bessel van der Kolk — jeden z najważniejszych światowych ekspertów zajmujących się traumą — podkreśla:

"Poczucie bezpieczeństwa jest fundamentem zdrowego rozwoju dziecka."
(Bessel van der Kolk, The Body Keeps the Score)

Podobne wnioski przedstawia Harvard Center on the Developing Child:

"Stabilne i wspierające relacje z opiekunami są podstawowym warunkiem zdrowego rozwoju mózgu dziecka."
(Harvard Center on the Developing Child – InBrief: The Science of Early Childhood Development)

Jeszcze kilka lat temu w debacie dotyczącej prawa rodzinnego dominowało przekonanie, że utrzymywanie kontaktów z obojgiem rodziców jest niemal zawsze rozwiązaniem najlepszym dla dziecka. Obecnie zarówno środowiska naukowe, jak i organizacje międzynarodowe coraz częściej podkreślają, że kontakt z rodzicem nie może być utrzymywany za wszelką cenę — szczególnie wtedy, gdy dziecko doświadcza przemocy, chronicznego lęku, presji emocjonalnej lub wysokiego konfliktu między rodzicami.

American Psychological Association wskazuje:

"To poziom konfliktu między rodzicami, a nie sam rozwód, jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na dobrostan psychiczny dziecka."
(APA Guidelines for Child Custody Evaluations in Family Law Proceedings)

Z kolei prof. Joyanna Silberg zwraca uwagę:

"Dzieci żyjące w chronicznym poczuciu zagrożenia mogą rozwijać objawy traumy nawet bez doświadczenia bezpośredniej przemocy fizycznej."
(Joyanna Silberg, The Child Survivor)

To właśnie dlatego zalecenia GREVIO, raporty ONZ oraz współczesne standardy ochrony praw dziecka coraz mocniej akcentują, że bezpieczeństwo dziecka powinno mieć pierwszeństwo przed formalnym utrzymywaniem więzi rodzinnych.

GREVIO — organ monitorujący wykonywanie Konwencji Stambulskiej — wielokrotnie wskazywał, że europejskie sądy rodzinne zbyt często:

• bagatelizowały przemoc psychiczną,
• ignorowały wpływ przemocy domowej na dzieci,
• koncentrowały się na utrzymywaniu kontaktów nawet w sytuacjach wysokiego ryzyka,
• wykorzystywały koncepcję "alienacji rodzicielskiej" do podważania zgłoszeń przemocy.

W jednym z raportów GREVIO podkreślono:

"Przy ustalaniu kontaktów i opieki bezpieczeństwo ofiary i dzieci musi mieć charakter nadrzędny."
(GREVIO Baseline Evaluation Reports)

Podobny kierunek prezentują raporty ONZ, w tym raport Specjalnej Sprawozdawczyni ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt Reem Alsalem, w którym wskazano, że zmuszanie dzieci do kontaktów w sytuacjach przemocy lub silnego konfliktu może prowadzić do wtórnej wiktymizacji i pogłębiania traumy dziecka.

Raport ONZ podkreśla:

"Najlepszy interes dziecka nie może być interpretowany w oderwaniu od bezpieczeństwa dziecka i doświadczenia przemocy."
(Report of the UN Special Rapporteur on violence against women and girls, Reem Alsalem, 2023)

Współczesne badania naukowe prowadzone m.in. przez:

• prof. Bessela van der Kolka,
• prof. Joyannę Silberg,
• Harvard Center on the Developing Child,
• American Psychological Association (APA),
• autorów ACE Study (Adverse Childhood Experiences Study),

pokazują, że:

• chroniczny stres i przemoc psychiczna wpływają na rozwój mózgu dziecka,
• długotrwały konflikt między rodzicami może powodować objawy lękowe, depresyjne i traumatyczne,
• dzieci potrzebują przede wszystkim stabilnego, przewidywalnego i bezpiecznego środowiska,
• piecza współdzielona może wspierać rozwój dziecka wyłącznie przy niskim poziomie konfliktu i braku przemocy,
• zmuszanie dziecka do kontaktu z rodzicem budzącym lęk może prowadzić do wtórnej traumatyzacji.

Autorzy ACE Study wskazują:

"Wczesne doświadczenia przemocy i chronicznego stresu mają bezpośredni wpływ na zdrowie psychiczne i fizyczne w dorosłym życiu."
(Adverse Childhood Experiences Study – CDC & Kaiser Permanente)

Coraz więcej ekspertów podkreśla również, że przemoc psychiczna wobec dziecka — w tym manipulacja emocjonalna, kontrola, zastraszanie czy ekspozycja dziecka na przemoc między rodzicami — może pozostawiać równie poważne skutki rozwojowe jak przemoc fizyczna.

Judith Herman pisała:

"Powtarzająca się trauma interpersonalna zmienia sposób postrzegania siebie, innych ludzi i świata."
(Judith Herman, Trauma and Recovery)

Dlatego współczesne standardy ochrony dzieci coraz częściej odchodzą od automatycznego traktowania kontaktów rodzinnych jako wartości nadrzędnej. Zamiast tego większy nacisk kładzie się na:

• indywidualną ocenę sytuacji dziecka,
• realne wysłuchanie dziecka,
• analizę przemocy psychicznej i relacyjnej,
• ograniczanie wtórnej wiktymizacji dzieci w postępowaniach sądowych,
• budowanie systemu rodzinnego skoncentrowanego przede wszystkim na bezpieczeństwie i dobru dziecka.

Polska i Hiszpania – dwa różne kierunki ochrony dzieci

Zestawiliśmy główne założenia obu projektów z zaleceniami GREVIO, ONZ oraz prawem międzynarodowym zwłaszcza Kartą praw człowieka i Kartą praw dziecka 

Najważniejsze pytanie brzmi: czego naprawdę potrzebuje dziecko?

Dzieci nie potrzebują wojny między dorosłymi.
Nie potrzebują walki o "wygraną" w sądzie.
Nie potrzebują bycia narzędziem konfliktu.

Dzieci potrzebują:

• bezpieczeństwa,
• stabilności,
• spokoju,
• wsparcia emocjonalnego,
• ochrony przed przemocą,
• dorosłych, którzy potrafią stawiać ich dobro ponad własny konflikt.

Dlatego każda reforma prawa rodzinnego powinna być oceniana przede wszystkim przez jeden pryzmat:

czy realnie zwiększa bezpieczeństwo i dobro dziecka?

To pytanie powinno stać dziś w centrum całej europejskiej debaty o prawach dziecka i przyszłości prawa rodzinnego.

Źródła naukowe:

• Bessel van der Kolk — The Body Keeps the Score
• Judith Herman — Trauma and Recovery
• Joyanna Silberg — The Child Survivor
• ACE Study (Adverse Childhood Experiences Study)
• Harvard Center on the Developing Child
• APA Guidelines for Child Custody Evaluations in Family Law Proceedings
• GREVIO Baseline Evaluation Reports
• Report of the UN Special Rapporteur on violence against women and girls — Reem Alsalem (2023)